درس روانشناسی شخصیت

موضوع:بازی درمانی

استاد:سرکار خانم نادری

تهیه کنندگان:

بشیری نژادیان

غلامرضاییان

پور حافظی

آل خمیس

تعریف بازی درمانی :

بازی درمانی شیوه ای است که به یاری کودکان پرمشکل می شتابد تا هنگامی که بتوانند مسائل خود را به دست خویشتن و از طریق بازیهایشان حل کنند و در عین حال نشان دهنده این واقعیت است که بازی برای کودک همانند وسیله ای طبیعی است با این هدف که بتوان خویشتن و همچنین ویژگی های درون خود را بشناسد و به آن عمل کند.

شکل گیری و تکامل بازی درمانی :

زمینه آغاز این دیدگاه که بازی درمانی را به عنوان یک رویکرد درمانی مورد توجه قرار داده است می توان به درمانگران دارای جهت گیری روان تحلیل گرانه نسبت داد.

یکی از تأثیرگذارترین این افراد ملانی کلاین است. او بازی نمادین را به عنوان
وسیله ای جایگزین برای ابراز کلامی و همچنین شیوه آشکارسازی خیال پردازی های کودک و احساسات ناهشیارانه به طریق تداعی آزاد می دید و مورد تفسیر قرار گیرد. از دیگر پیشکسوتان آنافروید است که از بازی برای ایجاد رابطه ای مثبت با کودکان و نهایتاً ابراز کلامی معنادار استفاده کرد.

 تعریف بازی درمانی :

بازی درمانی روشی است که بوسیله ی آن، ابزار طبیعی بیان حالات کودک، یعنی بازی، بعنوان روش درمانی و بکار برده می شود تا به کودک کمک کند، فشارهای احساسی خود را تحت کنترل قرار دهد.

از بازی درمانی غالباً برای کودکان ناسازگار و کسانی که نسبت به حل مسائل مربوط به سازگاری مشکل دارند، استفاده می شود (سیاسی،1387).

ضروریات بازی درمانی :

به دلیل اینکه رشد زبانی کودکان از رشد شناختی آنها عمیق تر است، آنها از طریق بازی از آنچه که در دنیایشان اتفاق می افتد، آگاه می شوند و با آن تماس برقرار
می کنند.

در بازی درمانی به عروسک ها بعنوان لغات کودک و به بازی بعنوان زبان کودک نگریسته می شود. درواقع بازی درمانی برای بچه ها مانند مشاوره یا روان درمانی برای بزرگسالان است. عملکرد نمادین بازی از این جهت مهم است که کودکان را یاری
می کند بوسیله آن دنیای درون خود را بیان کنند.

فرآیند بازی درمانی :

در این فرآیند، کودک احساسات گوناگونی مانند ترس، رضایت، خشم، شادی، شکست، ناکامی و... را مانند بزرگسالان ابراز می کند. کودکانی که توان بیان شفاهی داشته باشند این احساسات را نشان نمی دهند ولی کودکانی که نمی توانند بصورت گفتاری این احساسات را بیان کنند در قالب بازی ها این کار را انجام می دهند. این فرآیند یک رابطه بین کودک و درمانگر است که به کودک اجازه می دهد در شرایط کنونی زندگی کند و در جریان بازی تجربیاتش را بنمایاند. بازی درمانی به درمانگر کمک می کند که جهان کودک را درک کند.

در مقوله ی بازی درمانی، می توان به دو نوع بازی درمانی فعال و غیرفعال اشاره نمود :

نوعی از بازی که در آن به کودک تعدادی اسباب بازی انتخاب شده داده می شود و درمانگر خود جهت تشویق کودک برای به نمایش درآمدن صحنه های آسیب زای مشخصی وارد بازی می گردد، بازی درمانی فعال نامیده می شود. به نظر می رسد که بازی درمانی فعال از این جهت که کودک تنها مجاز به داشتن تعداد محدودی از اسباب بازی ها است ادامه دهنده طرح آنافروید باشد.

بازی درمانی غیرفعال همزمان با بازی درمانی فعال گسترش یافته است و در بازی درمانی غیرفعال، درمانگر بازی کودک را محدود نمی نماید، در عوض بنظر می رسد که فقط در اتاق با کودک بنشیند و همان گونه که کودک محو در بازی است، درمانگر نیز بتدریج تلاش می نماید که بخشی از بازی کودک گردد. بطورکلی بازی درمانگر غیرفعال معتقد است که مهمترین عامل برای تغییر اختلال عاطفی کودک، قبول، همراه با درک بیانات و احساسات کودک است. کودک قادر خواهد بود، احساس اضطراب، خصومت و ناامنی خود را با شتاب خاص خود از طریق بازی بیان نماید.

از آنجا که درمانگر غیرفعال به کودک اجازه انتخاب راه را می دهد، هیچگونه محدودیتی در مورد چگونگی انتخاب اسباب بازی ها برای کودک وجود ندارد. در نتیجه انتخابی چنین وسیع از اسباب بازی ها و عکس العمل پذیرفته شده و غیرفعال درمانگر، لازم نیست که همه بازی های کودک دارای ارزش عاطفی و سمبلیک قوی باشند. نیمی از بازی ها، اجرای مجدد فعالیت های ساده تجربیات روزانه کودک هستند.

فنون بازی درمانی :

فنون بازی درمانی، شیوه های تسهیل کننده ای هستند که مشاور آن از آنها برای پرورش رابطه درمانی و کمک به کودکان برای بدست آوردن احساس خود کنترلی استفاده می کنند.

کاتمن (2001) فنون بازی درمانی زیر را بعنوان ابزاری برای تبلور رابطه درمانی تشخیص داد :

الف) ردیابی : شامل توصیف کلامی مشاور بدون تفسیر فعالیت های کودکان طی جلسات بازی است.

ب) بازگویی محتوا : فنی است که در آن مشاوران، بیان کلامی کودک را بدون اضافه کردن تفسیر، توضیح می دهند.

ج) انعکاس احساسات : از انعکاس احساسات هنگامی استفاده می شود که مشاوران به کودکان کمک می کنند تا آنها احساساتی را که قادر به بیان آن نیستند، روشن سازند.

د) ایجاد محدودیت ها : ایجاد محدودیت معمولاً شامل بعضی فنون ساختاری است که به کودکان اجازه می دهد تا بدانند، رفتارهای مشخصی در اتاق بازی مجاز نیست.

هـ) باز گرداندن مسئولیت به کودک.

 محدودیت های شرایط درمانی :

باید محدودیت های ضروری تعیین شده و به کارگیری آنها بطور مستمر تقویت شود. مثلاً درمانگرانی که نمی توانند ناسزاگویی را تحمل کنند باید فوراً آن را محدود کنند.

ثانیاً محدودیت ها باید خیلی روشن تعیین شوند به گونه ای که در زمینه رفتار قابل قبول و غیرقابل قبول هیچ نوع ابهام یا سردرگمی باقی نماند.

ثالثاً برای تعیین محدودیت هایی که باید انجام شوند تا حد امکان نباید شیوه تنبیهی انتخاب کرد.

اصول اولیه ای که درمانگران در حین بازی درمانی باید رعایت کنند :

ترغیب نمی کنیم : مثلاً نمی گوییم «اطمینان دارم که تو این کار را انجام می دهی».

حمایت نمی کنیم : مثلاً نمی گوییم : «من به تو کمک می کنم تا تو این کار را انجام دهی».

فشار وارد نمی کنیم : مثلاً نمی گویم : «سعی کن مثل دیگران این کار را انجام دهی».

● در اتاق بازی بچه آزاد است تا هرکاری که خواست انجام بدهد و هر بازی که انتخاب کرد بکند، اولین مکالمه از سوی بچه شروع می شود و درمانگر، گفتار بچه را عیناً فقط با تغییر ضمائر و افعال به خودش برمی گرداند.

● اگر مکالماتی بین مربی و کودک در اتاق بازی انجام می شود نباید جلوتر از احساس کودک باشد چون این دخالت در تبیین احساس درونی کودک است مثلاً کودک می گوید من در اینجا از انجام هیچ کاری نمی ترسم و هرکاری که می خواهم انجام می دهم، مربی رو به کودک کرده و می گوید : تو اینجا از انجام هیچ کاری
نمی ترسی و هرکاری که دوست داری انجام می دهی (ولی در بیرون، مقررات به تو اجازه چنین کاری نمی دهند). این جمله واپسین درواقع دخالت در تبیین احساسات کودک است و نباید در اتاق بازی درمانی گفته شود.

● در مواقعی هم درمانگر نباید سکوت کند، مثلاً زمانی که کودک در شخصیت خود شک کرده و می گوید : «من خیلی عروسک بازی را دوست دارم، من همیشه دوست داشتم یک دختر بودم». در چنین لحظه ای مربی باید شخصیت و هویت کودک را برایش قطعی کرده و بگوید : «تو دوست داشتی دختر باشی در حالی که یک پسری».

● در مواردی که کودک عمل تخریبی را در اتاق بازی انجام می دهد، رفتار مربی بسیار مهم است. اصولاً کودکان در چنین شرایطی به صورت مربی یا درمانگر نگاه
می کنند تا عکس العمل او را دریابند؛ جمله ای که درمانگر می تواند بگوید این است که : «تو فکر می کردی که من برای این کار تو را سرزنش می کنم، مگر نه؟» و مددجو
می فهمد که شما در این جا این کار را انجام نمی دهید، در حالی که آن کار غلط بوده است و شما نباید در آن مقطع مانع او شوید.

محیط بازی درمانی :

مهمترین ویژگی هایی که لازم است اتاق بازی درمانی مطلوب دارا باشد، عبارتند از :

- ضد صدا باشد به طوری که سروصدای بیرون موجب حواسپرتی کودک نشود و همچنین کودک باور کند که آنچه می گوید، دیگران نمی شنوند.

- از نظر نور و دما مناسب و راحت باشد.

- فضای مناسب و کافی برای بازی های پرجنب و جوش، سازنده و مهیج داشته باشد.

- یک گلن دستشویی در جایی مرطوب برای بازی های دارای ریخت و پاش و کثیف کننده داشته باشد تا کودکان بتوانند بعد از استفاده از وسایلی مانند گل و رنگ، از آب استفاده کنند و خودشان را بشویند. کف منطقه مرطوب با پوشش های پلاستیکی مفروش شود و در بقیه اتاق برای راحتی کودک و نشستن او، از موکت یا فرش استفاده شود.

- مجهز به آینه یکطرفه و دوربین ویدئویی باشد. آینه یکطرفه مشاور را قادر می سازد بدون حواسپرتی کودک، بازی او و نحوه تعاملاتش با اطرافیان را مشاهده کند و با یک همکار یا دستیار کار کند.

نحوه ی دعوت کودک به اتاق بازی درمانی : 

دعوت کودک به اتاق بازی درمانی را باید با سلام و احوالپرسی شروع کنیم. بعد به کودک می گوییم : آن عروسک یا آن اسباب بازی را که روی میز است دوست داری؟ در اینجا اکثر بچه ها با خنده جواب مثبت می دهند و وارد اتاق بازی می شوند ولی تعدادی هم ممکن است برخورد دیگری داشته باشند. مثلاً بگریزند، پشت به درمانگر بایستند و یا بگویند : نه!

بازی درمانگر و نقش وی در بازی درمانی :

در بازی درمانی همانند سایر اشکال روان درمانی درمانگر مداخلات خود را با نیازهای هر مراجع و اهداف خاص درمانی هر مورد سازگار می کند. بسته به نیازهای ابراز شده کودک درمانگر باید از طریق مشاهده مشارکت فعال داشته باشد. درمانگر به دنبال توجه متفکرانه در مورد معنای ضمنی نگرش و عملکردش روی کودک از میان
نقش های مختلف زیر دست به انتخاب می زند :

1- مشارکت : درمانگر با دقت همراه با کودک بازی می کند و هدایت کودک را برعهده دارد و جلوتر از کودک نمی رود.

2- بازدارنده : درمانگر به عنوان یک خود کمکی رفتار می کند و تلاش می کند تا عملکردهای خود (الگوی) کودک از طریق تأکید بر قوانین تشویق تحمل ناکامی و قرار دادن محدودیت ها قوی شود.

3- تعبیر و تفسیر : درمانگر به آرامی بین بازی نمادین کودک و زندگی واقعی او ارتباط برقرار می کند. این رویکرد باید با دقت و تنها بعد از برقراری یک ارتباط درمانی مثبت مورد استفاده قرار گیرد.

نکات اساسی در روند درمان :

- اول با کسب اطمینان از جانب والدین تا حد امکان اطلاعات بسیار مناسبی را
درباره ی مشکلات کودک جمع آوری کنید. هدف اصلی نه تنها درک رفتار کودک بلکه ایجاد آگاهی نسبت به نگرش های والدین در مورد کودک و همچنین درک موقعیت کودک است.

- دوم آنکه در اولین ملاقات با کودک که برای درمان وارد می شود باید کودک را در مورد هدف اصلی این تعاملات آگاه نمایید درباره آن موقعیت برحسب مشکلی که فرد را غمگین می کند بحث کنید و تأکید نمایید که هدف اصلی درمان کمک نمودن به آن کودک است.

این مرحله ضروری است حتی وقتی که اعضای خانواده نشان می دهند که این موضوع را برای کودک توضیح داده اند.

- سوم درباره ی قابل اعتماد بودن و حفظ اسرار جلسات با والدین و کودکان صحبت کنید نباید اسرار کودکان را نزد والدین افشا کرد.

- از جمله دیگر موضوعات مهم و کلی توجه به محدودیت جلسات و نیز درگیر کردن خانواده کودک در فرآیند درمان است.

- لازم است درمانگر به والدین یادآوری کند که : هرگز راجع به جزئیات آنچه در جلسه ی بازی درمانی گذشته است، از کودک سؤال نکنند. اگر کودک از جلسه ی بازی درمانی، نقاشی و یا کاری را با خود به خانه آورد، تفسیر نقاشی را از وی نپرسند و آن را به عنوان یک شاهکار هنری تلقی نکرده و همچنین، هیچگونه پیشنهادی راجع به بهتر شدن نقاشی و یا کاردستی به کودک ندهند.

- اگر والدین نیاز دارند وقایع یا اطلاعات مهمی که اخیراً در رفتار و عملکرد فرزندشان رخ داده است را با درمانگر در میان بگذارند، بهتر است برای صحبت راجع به آن، تلفن بزنند و هرگز در جلسه ی بازی درمانی، درمانگر را ملاقات نکنند؛ چرا که تمامی توجه درمانگر باید در طول جلسه، به مشاهده و بررسی کودک باشد.

پژوهش ها و نتایج :

بازی درمانی رویکردی براساس گمان، کوشش و خطا نیست.

پژوهش های بسیاری در ارتباط با این روش درمانی انجام شده و نشان داده اند که این روش به کودک کمک می کند تا بتواند بر مشکلاتش چیره شود. بازی درمانی رویکردی درمانی است که برای گستره وسیعی از کودکان مورد بهره برداری قرار
می گیرد.

از آن جمله : کودکان طرد شده و مورد غفلت واقع شده و کودکانی که مورد آزار قرار می گیرند، کودکان پرخاشگر، کودکان دارای وابستگی، کودکانی که بیماری های مزمن دارند، کودکانی که قربانی آتش سوزی ها و سوختگی ها می شوند، کودکانی که مشکلات جسمی و ناشنوایی دارند و...

شن بازی درمانی (Sand Play thevapy) :

شن بازی درمانی واژه ای است که دوراکاف آن را ابداع کرد.

شن بازی درمانی که تاریخچه ای بیش از شصت و پنج سال در کشورهای اروپایی و آمریکایی دارد، به تازگی در کشور ما مورد توجه قرار گرفته و توسط کارشناسان معدودی که در این زمینه پژوهش هایی را انجام داده اند، به کار گرفته می شود.

در شن بازی کودک این فرصت را پیدا می کند تا با استفاده از اسباب بازی ها و سمبلهای مختلفی که در اختیار دارد به خلق دنیایی عینی که برگرفته از تخیل
درونی اش می باشد، بپردازد و به صورت مستقیم با ناخودآگاه درونی خویش ارتباط عمیقی برقرار نماید و از این طریق به برون ریزی افکار، احساسات و تخلیه ی هیجانات بپردازد که در این میان وجود یک کارشناس متخصص در این روش کمک می کند تا به تفسیر و تحلیل دنیای ساخته ی دست کودک پرداخته شود.

موارد و وسایل لازم برای شن بازی :

- جعبه شن

- عروسک های انسان

- عروسک های فانتزی

- عروسک های سرباز و وسایل جنگی

- عروسک های حیوانات اهلی

- عروسک های حیوانات وحشی

- وسایل نقلیه گوناگون

- علامت های راهنمایی و رانندگی

 اهداف کار با سینی شن :

کار با سینی شن این فرصت را برای کودک فراهم می کند که در یک فضای تعریف شده سمبل ها را بکار گیرد کودک ضمن تعریف قصه اش این فرصت را پیدا می کند تا در سینی شن و در تصوراتش حوادث و وقایعی از گذشته و حال را بازآفرینی کند.

طرز استفاده از سینی شن :

به خاطر تجربه لمسی و جنبشی کار با سینی شن به نظر می رسد بیشتر کودکان به راحتی مشغول کار می شوند.

معمولاً کودک را به کار بردن سمبل های مورد علاقه برای ایجاد صحنه یا تصویر در شن ترغیب می کنیم. در این میان با دعوت از کودک برای کشیدن تصویر اهداف مشاوره را فراموش نمی کنیم.

مهارت های مشاوره به هنگام کاربرد سینی شن :

هنگامی که کودک قصه اش را تعریف می کند اگر مداخله جداً مورد نیاز است مشاور باید یکی از مهارت های مشاوره را به کار گیرد که شامل موارد زیر می باشند :

1- مشاهده  2- کاربرد عبارات  3- استفاده از سؤالات  4- دستورات  5-
مهارت های پایانی هنگام کاربرد سینی شن.

مناسب بودن کار با سینی شن :

کودکانی که حدود پنج سال به بالا دارند از کار سینی شن لذت می برند. حتی نوجوانان و بزرگترها هم می توانند آن را مفید بیایند. کودکان کوچکتر هم از این بازی لذت می برند ولی قادر نیستند که در کاربرد سمبولیک این وسیله پیشرفت کنند.

مهارت ها و مفاهیمی که کودکان در هنگام شن بازی فرامی گیرند :

- مقداری شن فرصت های خوبی برای کودکان بوجود می آورد تا از طریق حفاری، پرکردن ظرف ها، ریختن، بلند کردن و حمل کردن شن به هماهنگی و انعطاف عمومی بدن برسند.

- از طریق شن بازی، به مفاهیم وزن و ظرفیت پی می برند.

- شناسایی ذرات شن و خاصیت چسبندگی آن.

- ساختن اشیاء با شن و مقایسه شن خیس و خشک.

- پی بردن به مفاهیمی مانند اینکه آیا شن مثل نمک در آب حل می شود؟ آیا از صافی عبور می کند؟

- پی بردن به شکل پذیری شن خیس، که اگر شن را کمی مرطوب کنیم به شکل ظرفی که در آن قرار دارد درمی آید.

- درک مفاهیمی هندسی و فضایی.

- پرورش قدرت تخلیل، ابتکار، خلاقیت و سازندگی در کودک : کودکان موقعی که مشغول ساختن یک قطعه شنی هستند، می توانند درباره آن داستانی بسازند و غرق در تخیلات خویش شوند.

فرآیند خلاقیت در چنین مواقعی در کودکان شکوفا می شود.

- از طریق شن بازی و کسب تجربیات حسی مفاهیم زیادی مثل گودکردن، فشار وارد کردن، کُپه کردن، تونل زدن، پهن کردن، تقسیم بندی و برگشت پذیری را یاد می گیرد؛ همچنین مفاهیم واژه هایی مانند عمیق، عمیق تر، داخل، بیرون و... را درک کرده و برایش درونی می شود.

- کودکان برای ساختن تپه های بزرگ شنی، ایجاد خندق و دژهای شنی، ماهیچه های بزرگشان را به کار برده و پرورش می دهند.

رعایت نکات ایمنی :

- در هنگام شن بازی هرگز به کودکان اجازه ندهید که آن را به طرف یکدیگر بپاشند.

- زمانی که کودکان سرگرم بازی هستند ممکن است به علت بی توجهی، دست های آغشته به شن را به چشم هایشان بمالند و یا به خاطر پاشیدن شن به هوا، سر و صورت و چشم هایشان آسیب ببیند. والدین و مربیان باید توجه کنند و این نکات را به کودکان یادآور شوند.

- فقط در محلی که برای بازی مشخص شده شن بازی کنند، از جابجایی شن در محیط های دیگر و یا آوردن به اتاق و... پیشگیری نمایید.

- هنگام شن بازی روپوش مخصوصی به تن کودک کنید تا لباس هایش کثیف نشود.

- به آنان بگویید که شن ها را با گِل مخلوط نکنند.

- برایشان توضیح دهید که پس از بازی، شن را جمع کرده، داخل ظرف و یا جایی مخصوص بریزند، نیز وسایل بازی را تمیز کرده و در جای خود قرار دهند.

- فضای مرطوب حوضچه های شنی، جای مناسبی برای گربه هاست. باید پس از بازی کودکان، روی حوضچه ها را با تور سیمی یا وسیله دیگری پوشاند و بدین وسیله شن را از آلودگی محفوظ داشت.

منابع :     

1- محمداسماعیل، الهه، بازی درمانی : نظریه ها، روش ها و کاربردهای بالینی- تهران چاپ دوم، 1387.

2- لندرث، گری، بازی درمانی/ هنر برقراری ارتباط، ترجمه : فروزنده داورپناه، انتشارات رشد، چاپ اول، بهار 1390.

3- WWW.SID.ir  

 



تاريخ : پنجشنبه یکم دی 1390 | 12:2 | نویسنده : |
  • آریس دی ال
  • گارفیلد